Sól – pytania i odpowiedzi

Czy sól to „biała śmierć”? Czy sól himalajska jest najlepsza? Czy każdy powinien ograniczać spożycie soli? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdziesz w poniższym artykule!

W Polsce liczba osób chorych na nadciśnienie tętnicze wynosi 11 mln, a przy obecnie obserwowanej tendencji szacuje się, że do 2035 roku może ona wzrosnąć nawet o połowę. Choroby układu krążenia, zarówno u nas, jak i na świecie, są główną przyczyną zgonów.  Jednym z czynników dietozależnych, który ma wpływ na ich występowanie, jest zbyt wysokie spożycie sodu.

Jakie są rodzaje soli?

• Kamienna – sól z podziemnych złóż minerału nazywanego halitem (złożonego niemal w całości z chlorku sodu); często nieoczyszczona; zawiera niewiele składników mineralnych, ma gorzki posmak; niejodowana jest używana do przetworów
• Warzona– oczyszczona sól kamienna, zawiera co najmniej 99,9% chlorku sodu, ma smak poprawiony, bardziej słony w porównaniu z solą kamienną, która może mieć posmak gorzkawy; jest sztucznie wzbogacona o jod
• Morska– pozyskiwana poprzez odparowanie wody morskiej bądź oceanicznej
• Himalajska– pochodzi ze wschodniego pasa Karakorum z Pakistanu, zawiera około 84 składników mineralnych, za jej różowy kolor odpowiadają obecne w niej związki żelaza
• Sól czarna, Kala Namak– wydobywana głównie w Indiach, słona w smaku, ostra w zapachu (podobnym do zapachu zepsutych jajek), zawiera domieszkę związków siarki; weganie używają jej do imitacji smaku jaj, a posolone nią tofu może smakować jak jajko ugotowane na twardo
• Sól dietetyczna– niskosodowa, wysokomagnezowa, jodowana; środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego zastępujący sól kuchenną; ma obniżoną zawartość sodu w porównaniu do innych soli, a większą składników mineralnych, np. potasu, czy magnezu (które korzystnie działają na obniżenie ciśnienia tętniczego krwi)

Ile jest sodu w soli?

Sól kuchenna (NaCl) dostarcza dwóch składników mineralnych – 40% sodu (Na) i 60% chloru (Cl). Łyżeczka soli dostarcza 2400 mg sodu.

5 g soli zawiera ok. 2 g sodu

Równoważnik soli = sód x 2,5

1g Na-ok. 2,5 g NaCl

Jaka jest rola sodu w organizmie?

Do podstawowych funkcji sodu w organizmie należy udział w gospodarce wodno-elektrolitowej, równowadze kasowo-zasadowej i funkcjonowaniu układu mięśniowego i nerwowego. Sód jest również składnikiem kwasu solnego w żołądku. Zawartość sodu w osoczu jest zmienna i zależy bezpośrednio od jego podaży wraz z dietą i wydalania (głównie przez nerki, w dużo mniejszym stopniu z potem i kałem). Poza wieloma zaletami sodu, jeśli jest on dostarczany w nadmiernych ilościach, może być źródłem poważnych zagrożeń.

A jaka jest rola soli w produktach spożywczych?

Sól odgrywa istotną rolę, spełniając szereg funkcji, np. sensoryczną (kształtowanie smaku), teksturotwórczą (wpływ na wiązanie wody i tłuszczu) oraz bakteriostatyczną (hamowanie wzrostu mikroflory).

Jakie jest zapotrzebowanie na sód?

Zapotrzebowanie na sód zależy od wieku, aktywności fizycznej i temperatury otoczenia.

Według obecnych norm żywienia z 2020 roku, AI (Adequate Intake, wystarczające spożycie) dla osób dorosłych wynosi 1500 mg sodu / dobę.

WHO zaleca, aby dorośli spożywali mniej niż 5g soli na dzień (nieco poniżej małej łyżeczki).

Cała spożywana sól powinna być jodowana lub „wzbogacona” jodem, który jest niezbędny dla zdrowego rozwoju mózgu płodu i małego dziecka oraz ogólnej optymalizacji funkcji umysłowych ludzi.

A ile sodu faktycznie spożywamy?

W czasie paleolitu przeciętne spożycie sodu wynosiło poniżej 0,8 g sodu (<2g NaCl). Obecnie udział soli uległ znacznemu zwiększeniu, co jest związane ze spożywaniem produktów wysokoprzetworzonych (np. produktów typu fast food).

Średnie spożycie sodu różni się też w zależności od kontynentu:

• W Azji Środkowej i Wschodniej oraz w Europie Zachodniej – przekracza 4,2 g/dobę (> 10,5 g NaCl/dobę)
• W Ameryce Północnej, Europie Zachodniej, Australii i Nowej Zelandii – 3,4 do 3,8 g/dobę (8,5–9,5 g NaCl/dobę)
• w Afryce Subsaharyjskiej i Ameryce Środkowej mniej niż 3,3 g/dobę (< 8,25 g NaCl/dobę)

Większość ludzi spożywa zbyt dużo soli. W Polsce średnie jej spożycie przez kobiety wynosi 10g/dobę, a dla mężczyzn 13,3g/dobę. Główne czynniki przyczyniające się do spożycia sodu w diecie zależą od kontekstu kulturowego i nawyków żywieniowych populacji.

Co jest źródłem sodu w diecie?

Niektóre produkty bogate w sól nie smakują zbyt słono, ponieważ czasami miesza się je z innymi substancjami, takimi jak cukry, które maskują smak. Ważne jest czytanie etykiet żywności, aby sprawdzić poziom sodu. Głównym źródłem sodu w diecie jest sól kuchenna oraz produkty zawierające jej dodatek, w tym zwłaszcza produkty zbożowe (pieczywo) oraz mięso i przetwory (wędliny, konserwy), a w mniejszym stopniu produkty mleczne (sery podpuszczkowe) i warzywa (konserwowe). Natomiast soli dodanej przez konsumentów najwięcej jest w mięsach, zupach i ziemniakach.

• 50–60% pochodzi z jego dodatku w procesach kulinarnych (np. w postaci soli kuchennej, kostek bulionowych i rosołowych, sosu sojowego) i doprawiania żywności przy stole
• 30–40% z produktów przetwarzanych przemysłowo
• Zaledwie 10% chlorku sodu pochodzi z nieprzetworzonych produktów spożywczych, gdzie występuje on w charakterze naturalnego składnika (warzywa, mleko, mięso, ryby).

Zaobserwowano, iż u mężczyzn głównym źródłem sodu były produkty przetworzone, a w diecie kobiet sól dodawana w czasie przygotowania posiłków.

Większość naturalnych produktów zawiera małe ilości sodu. Procesy przetwórcze mogą przyczynić się do wzrostu sodu w produkcie końcowym od kilkudziesięciu do nawet kilkuset razy (np. w keczupie, ogórkach kiszonych, rybach wędzonych).

Źródłem sodu mogą być również produkty, które zawierają w swoim składzie dodatki, wpływające m. in. na ich trwałość, smak i wygląd. Do takich dodatków należą: glutaminian sodu, fosforan sodu, benzoesan sodu, proszek do pieczenia, soda oczyszczona itp.

Czy sól to „biała śmierć”?

Długotrwałe nadmierne spożycie sodu może prowadzić do występowania wielu poważnych problemów ze zdrowiem. Nadmiar sodu wydalany jest z organizmu z moczem, potem lub kałem. Jeśli nerki są niewydolne, nie usuwają jego nadmiaru. Sód zatrzymany w organizmie wiąże płyny, zwiększając w konsekwencji pragnienie. Nadmiar sodu prowadzi do zatrzymywania wody w organizmie oraz powstawania obrzęków. W wielu badaniach wykazano zależność między nadmiernym spożyciem sodu a wartością ciśnienia tętniczego krwi. Spożywanie sodu w ilości większej niż 2g/ dzień (5g soli), przy zbyt małym spożyciu potasu (poniżej 3,5g/dzień) przyczynia się do nadciśnienia tętniczego i większego ryzyka chorób serca, czy udaru mózgu.

Wysokie spożycie soli wiąże się ze stratą wapnia wraz z moczem. Straty te mogę być na tak wysokim poziomie, że mogą nawet dwukrotnie zwiększyć zapotrzebowanie na wapń u osób, które dużo solą.

Został wykazany bezpośredni związek spożycia soli z zapadalnością na raka żołądka. Nadmierne spożycie chlorku sodu może wpływać też na częstsze występowanie zakażenia Helicobacter pylori – bakterią, która jest główną przyczyną wrzodów żołądka i dwunastnicy oraz raka żołądka. Produkty, które zawierają dużo soli są drażniące dla delikatnej błony śluzowej żołądka.

Nadmiar sodu może przyczyniać się również do występowania raka przełyku, sprzyjać rozwojowi otyłości, demencji, osteoporozy, kamicy nerkowej oraz chorób autoimmunologicznych.

Państwa członkowskie WHO zgodziły się na zmniejszenie spożycia soli przez światową populację o względne 30% do 2025 roku. Zmniejszenie spożycia soli zostało uznane za jeden z najbardziej opłacalnych, najprostszych oraz najtańszych środków, jakie kraje mogą podjąć w celu poprawy stanu zdrowia populacji. Takie działania mogą zapobiec nadciśnieniu, udarom i chorobom serca. Przy niskim spożyciu sodu nie jest obserwowane zjawisko wzrostu ciśnienia wraz z wiekiem. Szacunki pokazują, że globalne ograniczenie spożycia soli do zalecanego poziomu pozwoliłoby zapobiec 2,5 mln zgonów rocznie.

Ryzyko chorób sercowo-naczyniowych wzrastało do 6% na każdy 1 g wzrostu spożycia sodu w diecie.

Czy powinniśmy ograniczyć spożycie soli?

Tak, większość populacji powinna ograniczać spożycie soli. Nadmiar sodu wiąże się z niekorzystnymi skutkami zdrowotnymi, w tym podwyższonym ciśnieniem krwi. Spożywanie soli w nadmiarze może wpływać na ciśnienie w każdym wieku.

Komu może nie służyć zmniejszenie spożycia soli?

Niskie spożycie sodu bardzo rzadko wiąże się z występowaniem jego niedoborów w organizmie. Trudno jest jeść za mało soli, gdyż wiele spożywanych codziennie produktów zawiera sól.

Spożycie sodu w ilościach mniejszych niż 700 mg może mieć niekorzystny wpływ na stężenie lipidów we krwi oraz powodować insulinooporność. 

Są grupy osób, które są narażone na niedobory sodu. Należą do nich osoby w wieku podeszłym, których gospodarka sodowa ulega dysregulacji, co może prowadzić do zaburzeń gromadzenia sodu. Przy diecie niskosodowej nerki osób starszych wydalają więcej sodu niż nerki młodych osób, a także wydłuża się czas potrzebny na adaptację do zmian zawartości sodu w diecie. Zaleca się więc unikanie bardzo rygorystycznego i nagłego zmniejszania zawartości sodu w diecie takich osób. W podeszłym wieku może dojść również do nadmiernej nerkowej retencji sodu, co prowadzi do rozwoju sodozależnego nadciśnienia tętniczego.

Niedobory sodu mogą również wystąpić przy silnym poceniu się, nieprawidłowym funkcjonowaniu nerek, stosowaniu środków o działaniu diuretycznym oraz zaburzeniach przewodu pokarmowego.

Przy występowaniu niedoborów sodu mogą wystąpić takie objawy jak: bóle głowy, wymioty, brak łaknienia, osłabienie, zaburzenia orientacji.

Co z dziećmi?

Aby nie przyzwyczajać dzieci do słonego smaku, warto ograniczyć sól w ich posiłkach. Sposób żywienia w okresie dzieciństwa ma istotny wpływ na ich zdrowie, a także na kształtowanie się nawyków w dorosłości.

Jodowanie, od kiedy i dlaczego?

1 stycznia 1997 wprowadzono obligatoryjne wzbogacanie soli przeznaczonej do spożycia przez ludzi jodkiem potasu, w ilości 30 (+/- 10)mg jodku potasu na kilogram soli kuchennej.  Dnia 16 września 2010 r. w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności widnieje zapis o obligatoryjnym dodawaniu jodku potasu lub jodany potasu, tak aby 100 g soli kuchennej zawierało 2,3 (± 0,77) mg jodu, co odpowiada 30 (± 10) mg jodku potasu lub 39 (± 13) mg jodanu potasu w 1 kg soli kuchennej.

Naturalnie największą zawartością jodu charakteryzuje się żywność pochodzenia morskiego, np. dorsz, halibut, po które większość z osób sięga dość rzadko. Jodowanie soli kuchennej zostało wprowadzone w celu zapobiegania niedoborom jodu, które jeszcze nie tak dawno było poważnym problemem w populacji. Wiązało się z dużo częstszym występowaniem chorób tarczycy. Jodowanie soli istotnie zmniejszyło częstotliwość występowania wola oraz raka tarczycy.

WAŻNE: Sól, która wykorzystywana jest przemysłowo (np. jako jeden ze składników produktu) zwykle nie jest jodowana.

Do przetworów domowych wykorzystuje się sól kamienną niejodowaną. Taka sól lepiej wpływa na procesy fermentacyjne.

Jaką sól wybrać? Czy sól morska lub himalajska są lepsze od soli kuchennej?

Sól morska jest pozyskiwana poprzez odparowanie wody ze słonej wody morskiej. Sól himalajska natomiast jest wydobywana ze złóż u podnóża Himalajów. Wszystkie z nich, zarówno sól kuchenna, morska i himalajska zawierają w zdecydowanej większości (>97%) chlorek sodu. Różnią się one sposobem pozyskiwania,  ceną oraz zawartością składników mineralnych, np. wapnia, potasu, magnezu, czy żelaza (stąd np. różowy kolor soli himalajskiej). Ich zawartość jest znikoma, a sól nie stanowi znaczącego źródła żadnego z nich, a aby zapewnić odpowiednią podaż któregoś z nich, trzeba by było spożywać minimum kilkadziesiąt łyżeczek np. soli himalajskiej dziennie (co nie byłoby bezpieczne).

Sól himalajska może zawierać aż 84 składniki mineralne, natomiast ilość ta dotyczy też składników szkodliwych lub toksycznych (np. glin, rtęć, kadm, ołów). Ze względu na śladowe ich ilości, nie stanowią one zagrożenia dla konsumentów.

Wpływ na zdrowie wszystkich rodzajów soli jest podobny (UWAGA! Nie wszystkie dostępne na rynku sole morskie i himalajskie są jodowane, a ich stosowanie może przyczyniać się do występowania niedoborów jodu), a rekomendacje spożycia soli wynoszą mniej niż 5g/dzień (1 łyżeczka). Nadmiar soli, niezależnie od jej źródła powoduje negatywne skutki zdrowotne. Dla ogółu populacji: najważniejsze przy wyborze soli jest zwrócenie uwagi, czy sól jest jodowana, w 97% skład wszystkich wyżej wymienionych soli jest taki sam.

A może sól dietetyczna (niskosodowa, wysokopotasowa)?

Na rynku dostępna jest także sól o obniżonej zawartości sodu, czy też o zwiększonej ilości potasu i magnezu. Charakteryzuje się czystym słonym smakiem, o intensywności równej zwykłej soli kuchennej, a także trwałością i dobrą rozpuszczalnością. Do zalet tego typu soli należy możliwość obniżenia ilości sodu, poprawienie równowagi sodowo-potasowej, bez rezygnowania z solenia potraw. Sole z dodatkiem chlorku potasu pozwalają na zredukowanie ilości sodu nawet o 30%, a także dostarczenie potasu, który korzystnie wpływa na ciśnienie krwi. Stosowanie zamienników soli może ograniczyć ryzyko zawału, udaru oraz śmiertelności ogółem w porównaniu do osób korzystających z tradycyjnej soli kuchennej. Jest to potencjalnie lepszy wybór (choć cena też jest wyższa), natomiast i tu należy stosować ją w małych ilościach oraz nie zwiększać jej dodatku w przygotowywanych potrawach, tylko ze względu na „lepszy skład”.

W przypadku chorych z niewydolnością nerek, nie należy zastępować soli kuchennej solami ubogosodowymi, ponieważ zawierają dużo potasu, co może powodować rozwój hiperkaliemii.

Jak ograniczyć sód oraz jak zmniejszyć jego negatywne działanie?

• Najlepiej wybierać produkty najmniej przetworzone, świeże, o jak najkrótszym składzie
• Jednym z najlepszych sposobów ograniczenia sodu jest ograniczenie spożycia żywności bogatej w sód:
  • Chipsy, płatki kukurydziane, sery żółte, topione, oscypki, serki wiejskie, kiszonki, konserwy, mięsa i produkty wędliniarskie, gotowe mieszanki przypraw (czasem tutaj sól może być nawet na pierwszym miejscu w składzie, jest ona wtedy podstawą przyprawy!) gotowe sosy sałatkowe, keczup, maggie, sos sojowy, produkty typu fast food, typu instant (zupki w proszku, gotowe sosy, dania)
    • Lepiej wybrać np. świeży drób, ryby i chude mięso zamiast konserw i przetworów mięsnych, takich jak kiełbasy, kabanosy,  wędliny, czy pasztety
    • Zamiast słonych przekąsek warto np. wybrać popcorn zrobiony w domu, czy też orzechy (bez polew, dodatków takich jak sól, masło itp.)
    • Warto sprawdzać składy podobnych produktów (np. pieczywa) i wybierać te o niższej zawartości sodu

• Zmniejszyć ilość soli w przygotowywanych posiłkach; Nie tylko pieprz i sól:
  • Warto wzbogacić swoje potrawy o sok z cytryny, czosnek, cebulę, czy o przyprawy, np. majeranek, oregano, bazylię, rozmaryn, tymianek, kmin, czarnuszkę, imbir, słodką paprykę, chilli, pietruszkę, cynamon, lubczyk (może poprawić np. smak mięs, sosów, bulionów).  Można stosować świeże zioła albo suszone rośliny. Nie dość, że dzięki nim potrawy zyskają lepszy smak, to dodatkowo mają działanie przeciwzapalne
  • Warto unikać mieszanek przypraw, które mogą zawierać dodatek soli. Dobrym rozwiązaniem będzie skomponowanie swojej mieszanki, na bazie oddzielnie kupionych ziół
  • Do zup, sosów, past kanapkowych oraz innych dań można użyć nieaktywnych płatków drożdżowych (są one stosowane przez wegan jako zamiennik sera do posypywania dań). Mają one serowo-orzechowy posmak i aromat

• Nie dosalać gotowych posiłków; warto nie mieć solniczki na stole a także słonych sosów; niektórzy dosalają potrawy nawet bez ich spróbowania
• Ograniczyć spożywanie posiłków w restauracjach i barach szybkiej obsługi, gdzie nie mamy kontroli nad ilością soli użytej do przygotowania potrawy
• Jeśli już wybieramy konserwy (np. fasola, groszek, kukurydza), warto odsączać i płukać ich zawartość w sitku pod bieżącą wodą – pomoże to pozbyć się nadmiaru soli. Można też samemu w domu gotować strączki w większych ilościach i je mrozić

• Warto zwiększyć spożycie produktów bogatych w potas (działa on korzystnie na ciśnienie krwi):
  • Najwięcej zawierają go suszone owoce (np. morela, figa, śliwka), orzechy, nasiona (pestki dyni, nasiona słonecznika), rośliny strączkowe (np. fasola, groch, soczewica), ciemne kakao, warzywa (np. pomidory, warzywa zielone jak natka pietruszki), owoce (np. banany, porzeczki)
  • By straty potasu były jak najmniejsze, należy pamiętać, że potrawy z surowych warzyw powinny być przygotowywane przed samym podaniem (obierane, krojone), a w przypadku gotowania (np. ziemniaków) powinno się je wrzucać do wrzącej wody
  • UWAGA zalecenia te nie obejmują osób ze zwiększonym ryzykiem hiperkaliemii, czy też osób z niewydolnością nerek

• Warto stopniowo zmniejszać ilość dodawanej soli, z upływem czasu można się przyzwyczaić do mniej słonego smaku. Już w około 2-3 tygodnie można przyzwyczaić się do diety z mniejszą zawartością sodu, a niektóre z produktowych spożywanych wcześniej mogą się okazać za słone
• Osoby, którym bardzo trudno jest zrezygnować ze słonego smaku, mogą spróbować używać soli niskosodowej, w której chlorek potasu częściowo zastępuje chlorek sodu
• Osoby z nadciśnieniem powinny zwrócić uwagę również na wodę mineralną (woda źródlana  nie zawiera w większej ilości składników, na które niektóre osoby powinny zwracać uwagę i ograniczać w swojej diecie), która też może być źródłem sodu; Źródłem sodu są również napoje izotoniczne. Warto wybierać wody mineralne o obniżonej zawartości sodu, a zwiększonej magnezu i wapnia, jeśli brak jest zaleceń innych uwzględniających stany chorobowe.

Czy ograniczanie soli przynosi jakieś efekty?

Niektóre kraje wprowadziły specjalistyczne programy, dzięki którym udało się zredukować spożycie soli wśród ich mieszkańców:

• Od lat 60 ubiegłego wieku Japończycy ograniczają spożycie soli; doprowadziło to do ↓ ciśnienia krwi oraz ↓ śmiertelności spowodowanych udarami o 80% (mimo większego występowania otyłości, spożycia alkoholu i papierosów na wyższym poziomie)
• Od lat 70 ubiegłego wieku także Finlandczycy zaczęli ograniczać spożycie soli; w czasie 30 lat udało się ↓ spożycie soli aż o 5g (z 14 g do 9g), co spowodowało redukcję ciśnienia krwi w tym kraju średnio o 10/10mmHg. Śmiertelność z powodu chorób sercowo-naczyniowych spadła o ok. 75%
• W UK oraz w Portugalii udało się zredukować spożycie soli o ok. 1,5 g; nawet taka zmiana pozwoliła na ↓ śmiertelności z powodu chorób układu krążenia i ↓ ciśnienia.

Podsumowanie

Sód jest ważnym składnikiem i niewątpliwie powinien być dostarczany z dietą. Istotne jest spożywanie go w optymalnej ilości. Eksperci WHO sugerują spożywanie 5 g soli dziennie, a ilość ta dotyczy nie tylko dosalania podczas gotowania i na talerzu, ale też spożywania z żywnością przetworzoną. Polacy spożywają jej średnio 2 razy więcej niż wynoszą rekomendacje. Jej zbyt wysokie spożycie przyczynia się do rozwoju nadciśnienia oraz jego konsekwencji, a także niesie za sobą ryzyko wielu innych problemów zdrowotnych.

Większość osób nie potrzebuje dodatkowych ilości soli i całkowicie wystarczyłaby im sól spożyta wraz z produktami spożywczymi (wartościowe produkty, takie jak np. kiszonki, sery żółte, chleby pełnoziarniste też są jej źródłem). Wyjątek stanowią osoby, które intensywnie sią pocą (np. w wyniku treningów, pracy fizycznej) i ich pot jest bogaty w sód. Warto ograniczać jej dodatek, na co dzień wybierać produkty jak najmniej przetworzone, o jak najkrótszym składzie, a także w miarę możliwości zastępować przyprawami.

Piśmiennictwo:

1. Surma S, Romańczyk M, Szyndler A, Narkiewicz K, Sól a nadciśnienie tętnicze- od epidemiologii przez patofizjologię do istotnego problemu cywilizacyjnego, Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce, 2021, tom 7, nr 1, 19-27
2. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-EURO-2017-3289-43048-60245
3. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/salt-reduction
4. Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, i wsp, Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, 2020, 324-330
5. Yin X, Rodgers A, Perkovic A, i wsp, Effects of salt substitutes on clinical outcomes: a systematic review and meta-analysis. Heart, 2022
6. Greer RC, Marklund M, Anderson CA, i wsp, Potassium-enriched salt substitutes as a means to lower blood pressure: benefits and risks. Hypertension, 2020, 75(2), 266-274.
7. Suliburska J. Rola składników mineralnych w rozwoju i prewencji nadciśnienia tętniczego. Forum Zaburzeń Metabolicznych. 2010; 1 (4): 230-235.
8. Gibała M, Janowski GJ, Znaczenie diety w prewencji oraz wyrównaniu nadciśnienia tętniczego, Choroby Serca i Naczyń, 2016, 13 (4): 265-270.
9. Filippini T, Malavoti M, Whelton PK& Vinveti M, Sodium Intake and Risk of Hypertension: A Systematic Review and Dose- Response Meta-analysis of Observational Cohort Studies, Current Hypertension Reports, 2022, 24, 133-144
10. Cappuccio FP, Beer M, Strazzullo P, Population dietary salt reduction and the risk of cardiovascular disease. A scientific from the European Salt Action Network, Nutrition, Metabolism & Cariovascular Diseases, 2019, 29, 2, 107-114
11. Wang Y, Yeh T, Shih M i wsp, Dietary Sodium Intake and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis, Nutrients 2020, 12(10), 2934
12. Sharif K, Amital H, Shoenfeld Y, The role of dietary sodium on autoimmune diseases: The salty truth, Autoimmu.rev, 2018, 17(11):1069-1073
13. Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 24 lipca 1996 roku w sprawie zakazu produkcji i wprowadzania do obrotu w celach spożywczych niektórych rodzajów soli, Monitor Polski nr 48, 1996, Poz. 461 i 462, http://www.monitorpolski.gov.pl/mp/1996/s/48/462
14. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności, Dziennik Ustaw nr 174, 2010, Poz. 1184.
15. Makała H, Rola soli w przetworach mięsnych i możliwości obniżenia jej zawartości. Artykuł przeglądowy, Postępu Nauki i Technologii Przemysłu Rolno-Spożywczego, 2016, 71, nr 3, 30-43
16. He FJ, MacGregor GA, Role of salt intake in prevention of cardiovascular disease: Controversies and challenges, Nature Reviews Cardiology, 2018, 15(6): 371-377